Arhiva članaka objavljenih na Visoko.co.ba

Upoznavanje sa djelom: Komentar Nehdžul belage i njenim autorom

Obzirom da sam u nekoliko navrata na cijenjenom sajtu pisao i prevodio niz izreka i mudrosti koje se pripisuju Hz. Aliji a.s/r.a, četvrtom halifi muslimana, Poslanikovom zetu i amidžiću i prvom muslimanu, kako potvrđuje niz predaja koje se bilježe autentičnim zbirkama sunijske provenijencije. Osjećam potrebu da one koje interesuje donekle ukratko upoznam i sa samim djelom, te i sam više saznam koristeći literaturu koja mi je na raspolaganju. Nahj al Balaga ili Staza rječitosti koju je napisao Es-Sejjid eš-Šerif Er-Rida ( 359 h.g.- 406 h.g. odnosno 969-1015 ), prevedena je na bosanski jezik i doživjela je izdanje još 1994. g. a preveli su je Rusmir Mahmutćehajić i Mehmedalija Hadžić. Komentar ovog djela je napisao poznati učenjak, teolog i književnik Ibn Ebil Hadid 656 h.g. odnosno 1258. g. , a štampano je u Bejrutu 2009. u nekih 11 tomova sa brojem listova 4088. Komentar još nije ugledao svjetlo dana na bosanskom jeziku. Čitajući bosanske recenzije ovog djela i razgovarajući preko interneta sa nekim učenim prijateljima i sami su mi potvrdili ono što sam poznavao, a to je da retorika kojom je napisano ovo djelo čiji sam naziv nosi ime“Staza rječitosti“, iako sastavljeno iz ranijih djela i sakupljeno kasno u četvrtom hidžretskom stoljeću, samom svojom retorikom potvrđuje da nisu riječi samog autora, jer stil i kvalitet arapske retorike i značenja nije mogao posjedovati sam autor ili neko od njegovih savremenika četvrtog i petog hidžretskog stoljeća.

Stoga je ovo djelo pored svoje književne vrijednosti, uvijek bilo izvor mudrosti i nadahnuća u islamskom svijetu, pa i šire, te je jednako prihvaćano kod različitih islamskih pravaca. I dok vidimo da određene zbirke hadisa imaju svoju težinu i značaj kod nekih islamskih pravaca za razliku od drugih, za Stazu Rječitosti moglo bi se kazati da ima svoje mjesto kod svih muslimana, a njena književna vrijednost čini je nezaobilaznim predmetom u orijentalistici.

U povodu objavljivanja ovog djela još davno je primijetio prof. dr. Enes Karić kako se ovaj oblik islamske književnosti u arapskom jeziku naziva edeb/odgoj ili drugim riječima književnost koja odgaja. Prof. dr. Karić tvrdi kako su muslimani još vrlo rano počeli sa prevođenjem drevnih grčih tekstova, ali Grčkoj drami nisu posvetili izrazitu pažnju. On tvrdi kako su muslimani dramu gledali s visoka. Nisu mogli zamisliti drskost ljudskog dvonožca koji iza zastora upravlja stvaranjem situacija, ma koliko se i ma kako te situacije inscenirale.

Stoga u Nehdžul belagi i nemamo pokušaje da čovjek preuzme Božje prerogative, da, recimo čovjek određuje kad će, i na kojoj stranici junak skončati i kojom će groznom mukom okončati. ( Enes Karić u povodu objavljivanja Nahj al Balage, sa sajta Naučnoistraživačkog instituta „Ibn Sina“ ).

S druge strane pored samog djela, interesantan je i komentar i komentator ovog djela Ibn Ebil Hadida 656. h.g. odnosno 1258. g. Ibn Ebil Hadid kako tvrde mnogi izvori odrastao je kao duodecimalni šiit, međutim njegovi komentari u Stazi Rječitosti odišu sunitskim, mu'tezilijskim stajalištima kada je u pitanju tumačenje islamske povijesti i teologije, dok u ograncima vjere/fikh slijedi hanefijsku pravnu školu. Stoga čuveni šiitski učenjak Mirza Muhamed Bakir el Musevi u svome djelu Revdatul džennat 5/19 ( Izdanje Darul Islam Bejrut ) kaže slijedeće:

الشيخ الكامل الأديب المؤرخ عز الدين عبد الحميد بن أبي الحسين … ابن أبي الحديد المدائني الحكيم الأصولي المعتزلي المعروف بابن أبي الحديد: صاحب (شرح نهج البلاغة) المشهور، هو من أكابر الفضلاء المتتبعين، وأعاظم النبلاء المتبحرين، مواليا لأهل بيت العصمة والطهارة، وإن كان في زي أهل السنة والجماعة ، منصفا غاية الإنصاف في المحاكمة بين الفريقين…

Savršeni šejh, književnik, historičar, Izzuddin Abdul Hamid ibn Ebil Husejn…Ibn Ebil Hadid el Medaini, mudri, pravnik/jurist poznati komentator djela Nahj al balaga/Staza rječitosti, jedan od uzoritih velikana i istaknutih uglednika sa učešćem u svakoj disciplini. Sljedbenik čistog Poslanikovog potomstva iako u odori sunizma. Krajnje objektivan u suđenju objema skupinama…“.

Samo djelo u sunitskom svijetu u novije vrijeme prvi put afirmiše čuveni Egipatski muftija i reformator Muhamed Abduhu 1849. – 1905. koji za samo djelo kaže:

„ جمع الكتاب ـ أي نهج البلاغة ـ ما يمكن أن يعرض الكاتب والخاطب من أغراض الكلام، فيه الترغيب، والتنفير، والسياسات، والجدليات، والحقوق وأصول المدنية وقواعد العدالة، والنصائح والمواعظ، فلا يطلب الطالب طلبه إلا ويرى فيه أفضلها، ولا تختلج فكرة إلا وجد فيه أكملها”.

„Ova knjiga – Staza rječitosti – obuhvata u sebi sve što bi jednom piscu ili hatibu bilo potrebno. Knjiga obuhvata podsticanje na dobra djela, odvraćanje od lošeg puta, politiku, dijalektiku, ljudska prava, temelje građanskog društva, filozofiju prava, savjete i vazove. Tako da svako ko traži naći će ponešto za sebe, i skoro da jedna misao iz knjige pokrene razmišljanje, odmah joj se nameće druga još potpunija“.

Poznati Egipatski akademik filozof i književnik Zeki Nedžib Mahmud veli kako cijelo djelo obitava u orbiti:

موضوعات رئيسية ثلاثة، هي نفسها الموضوعات الرئيسية الّتي ترتد إليها محاولات الفلاسفة، قديمهم وحديثهم على السواء، ألا وهي: الله والعالم والإنسان. وإذاً فالرجل ـ وإن لم يتعمّدها ـ فيلسوف بمادّته وإن خالف الفلاسفة في أنَّ هؤلاء قد غلب عليهم أن يقيموا لفكرتهم نسقاً على صورة مبدأ ونتائجه، وأمّا هو فقد نثر القول نثراً في دواعيه وظروفه.

„Tri osnovne teme koje ujedno i jesu temeljna pitanja kojima se bave savremeni i drevni filozofi. Te teme su: Bog, svijet, čovjek. Tako čovjek biva predmetom polemike kojim se autor bavi, iako on u ovom svom pisanju nema za namjeru da pristupa temi kako to čine sami filozofi, jer oni ideje razlažu u formi harmonije od načela ka rezultatima, dok ovdje imamo riječi odaslane u prozi skladno potrebama i okolnostima“.

O djelu bi se imalo još štošta kazati, međutim i ovaj kratki osvrt je dovoljan u svrhu upoznavanja posjetilaca sajta sa djelom.

Usput i donosim i nekoliko Hz. Alijinih poruka i izreka kako iz komentara Staze riječitosti, tako i samog djela prevedenog od strane Rusmira Mahmutćehajića i Mehmedalije Hadžića:

„A sad! Doista smo mi i vi bili u bliskim i zajedničkim odnosima, onako kako ti kažeš. Ali, nas i vas rastavi to što mi prihvatismo vjerovanje a vi poricanje. A danas je to što smo mi nepokolebljivi a vi ste nepostojani. Oni od vas koji prihvatiše islam učiniše to nevoljno. I tek nakon što su svi ljudi ugledni prihvatili islam pa se pridružili Poslaniku Božjem – mir i blagoslov Božji neka su s njim i potomcima njegovim!“ ( 64. Pismo: Odgovor Muaviji ).

„O čovječe, zašto ne gledaš sakatost svoju i ne ostaneš unutar granica? I zašto ne shvaćaš manjkavost mjere svoje i ne ostaneš straga gdje te sudba smjesti? Ne tiče te se ni poraz poraženih ni pobjeda pobjednika“. ( 28. pismo: Odgovor Muaviji )

„Upropastio si veliku skupinu ljudi, koje si prevario zavođenjem svojim, te ih bacio u vale mora svog, gdje su ih prekrile tmine i gdje ih sumnje vitlaju, pa su oni odlutali s Puta pravog, vratili se natrag i okrenuli mu leđa. Oni su se okrenuli na plemićko podrijetlo svoje, osim onih mudrih koji su se vratili. Napustili su te nakon što su te upoznali, te pribjegli Bogu, daleko od pomoći tvoje, nakon što si ih izložio nevoljama i skrenuo ih s Puta pravog. Zato, o Muavija, budi svjestan Boga u vezi sa sobom i otmi uzde svoje od šejtana! Jer zaista svijet ovaj odvojit će se od tebe, a svijet onaj ti je blizu. Selam“. ( 32. Pismo Muaviji ).

( Staza Rječitosti, Izdavač Islamska Zajednica Zagreb 1994. )

( Op.a. Muavija ibn Ebi Sufjan, jedan od neispravnih/neupućenih halifa/halifetu gajru rašid, sjeo je na tron 41. h.g. nakon četvorice ispravnih halifa/hulefai rašidin. Uveo nasljednu vlast i diktaturu koja će dovesti do rascjepa muslimanske zajednice i pometnje u cijeloj povijesti islama, odvajanje vjerskih načela/dogmi ili bolje reći stvaranje dogmi na uštrb univerzalija Poslanice, odvojit će vjeru od njene suštinske poruke i prirode da uredi cjelokupni život, što će imat za posljedicu gubljenje autoriteta Poslanice i njene moči da uredi život. A ako islam već nije značajan kod onih koji ga predstavljaju, onda sigurno gubi na autoritetu i kod naroda. Tako se vjera svodi na dogme, obredoslovlje ili još gore, ponekad i bajalice, vremenom se jedinka zapita: A šta vjera realno doprinosi mom životu… To je ono što se zbilo… Jednako tako tron će se poigrati sa vjerom stvarajući frakcijske raskole od čijih posljedica i dan danas krvavi islamski istok. U hadisu koji bilježi historičar el Belaziri ( 280. h.g. ), a za kojeg su stručnjaci hadisa kazali da je autentičan stoji i to da je Poslanik s.a.v.a. rekao: „Izaći će sada pred vas čovjek koji će umrijeti na vjeri koja nije mog milleta.“ Abdullah ibn Amru el As koji prenosi ovaj hadis kaže: Moj otac je bio ostao iza mene pa sam se pobojao da bi to mogao biti on. Kad ono pojavi se Muavija“. ( Tarikhul kebir, El Belaziri, Muhaddis Ahmed ibn Siddik el Gumari u djelu Džu'netul Attar 2/154 kaže: Hadis je vjerodostojan po šartovima Muslima. U drugom hadisu dolazi: أول من يغير سنتي رجل من بني أمية „Prvi koji će izmijeniti moj sunnet ( putanju) bit će čovjek iz plemena Benu Umejje“. Hadis je ocijenjen kao Hasen/dobar, a bilježi ga el Bezzar. Komentator Buharijine zbirke hadisa Ibn hadžer el Askalani u svome komentaru Buharijine zbirke 1/104, prenosi od Nesaija ( autora jedne od šest zbirki poznatih kao Suneni) da je rekao: „Ne postoji vjerodostojna predaja od Poslanika s.a.v.a. koja govori o Muvijinim vrlinama“. Izdvojio sam ove izreke o Muaviji upravo zbog sličnosti simbolike dobra i zla, iskrenosti i licemjerstva, danas i jučer, kao i sa ciljem da otklonim dileme nekih prijatelja da izdvajanje Hz. Alijinih izreka iz mora Poslaničkih hadisa ima za cilj neku ideološku propagandu).

إن من النّعم سعة المال و أفضل من سعة المال صحة البدن ، و افضل من صحة البدن ، تقوى القلب

„Uistinu u Božje blagodati spada i dosta imetka, a bolje od imetka je zdravlje, a bolja od zdravlja je svijest o Bogu“. ( Komentar Staze rječitosti/ Šarh Nahj al Balaga 19/337 ).

إن هذا الموت قد أفسد على الناس نعيم الدنيا ، فما لكم لا تلتمسون نعيما لا موت بعده

„Ova smrt je takva da pokvari ljudima uživanje na dunjaluku, pa šta vam je zbog čega ne tražite uživanja poslije kojih neće biti smrti“. ( Komentar staze rječitosti/Šarh Nahj al Balaga, Ibn Ebil Hadida 20/346 ).

إن اليوم اسكر الكبار و شيب الصغار لشديد

„Uistinu je dan koji u pijanstvo baca odrasle i čini mlade da osijede, težak dan“. (Komentar staze rječitosti/Šarh Nahj al Balaga, 20/313)

أنت مخيّر في الإحسان إلى من تحسنُ إليه ، و مترهنٌ بدوام الإحسان إلى من أحسنتَ إليه ، لأنكَ إن قطعته فقد أهدرته ، و إن أهدرته فلم فَعلتَه

„Ti imaš slobodnu volju da činiš dobročinstvo kome poželiš, ali si vječni dužnik da činiš dobro onome kome si ga učinio, jer ukoliko prekineš činiti to dobročinstvo ti si ga upropastio, a ako si ga upropastio zbog čega si mu dobro ikad i učinio“. ( Komentar Staze Rječitosti/Šarh Nahj al Balaga 20/240 ).

الأنس بالعلم من نبل الهمة

„Osječati spokojstvo u znanju spada u plemenite ambicije“. ( Komentar staze rječitosti/ Šarh Nahj al balaga 20/320).

أنظر إلى المتنصح إليك ، فإن دَخَلَ من حيث يضار الناس ، فلا تقبل نصيحته ، و تحرز منه ، و إن دخل من حيث العدل و الصلاح فاقبلها منه

„Gledaj u onog ko kaže da te želi naputiti, pa ako ti prilazi sa strane gdje će ljudi biti oštećeni, nemoj da prihvataš njegov savjet i pripazi ga se, ali ako ti prilazi sa strane gdje pravda i popravak odnosa među ljudima, prihvati to od njega“. ( Komentar staze rječitosti/ Šarh Nahj al balaga 20/271 ).

الفقر هو أصل حسن السياسة الناس ، و ذلك انه إذا كان من حسن السياسة أن يكون بعض الناس يسوس ، و بعضهم يُساس ، و كان من يساسُ لا يستقيم أن يساسُ من غير أن يكون فقيرا محتاجا ، فقد تبين أن الفقر هو السبب الذي يقوم به حسن السياسة “

„Potrebitost je temelj dobrog vođenja ljudi, jer ako je od dobra u politici to: da neki ljudi vode, a drugi bivaju vođeni, a oni koji su vođeni ne mogu biti vođeni osim što su potrebiti, onda je jasno da je potrebitost ( interes ) temelj na kojem počiva vješta politika“. ( Komentar staze rječitosti/ Šarh Nahj al balaga 20/261 ).