Arhiva članaka objavljenih na Visoko.co.ba

Za www.visoko.co.ba piše Goran Čakić: Razvoj kožarskog obrta od XVI do XIX vijeka

 

Zvaničnih podataka o kožarstvu u Visokom nema. Postoje naznake o tome da se koža obrađivala, ali to je bio obićaj u svim mjestima.Gotovo možemo govoriti samo u kućnoj radinosti koja je davala vrlo male tržišne viškove kojim se moglo trgovati.

 

Turski period unosi malo svijetla više kroz neke prateće aktivnosti i podizanje objekata koji su nosili predznak kože uz istovremeno  potrebne količine koje su morale pratiti vojsku jer moramo shvatiti da je koža uvjek bila strateški artikal.

 

Nigdje nikada niko nije rekao, koža se radi od juće u podne, ali imamo podatke i datume kad su pravljene džamije prema  lokalitetima i granama kožarstva , cehovski organizovanih struktura. Dr. Hamdija Kreševljaković polazi od zakladnice iz 1477.g. kada je podignut Ajasbegov hamam i druge iz 1526.g. prema kojoj je podignut most, tekija i  21 dučan. Vežući se za dokumente lako je utvrditi da je podignuta prva džamija Perutac, u dijelu „Varoš“, zatim je podignuta Šerefudin – Čaršijska džamija trgovaca i zanatlija.Dalje se kaže da  su sarači uz ulicu koja je presjecala kraljevački potok izgradili džamiju Saračica u XVI vijeku, kada je podignuta i poznata Tabhana, poslije koje je podignuta  Tabačka džamija u prvoj polovini XVII vijeka. Prema navedenom se može donijeti ipak konkretan zaključak da je kožarstvo kao osnovni oblik proizvodne organizovanosti, ozbiljnije krenulo u XVI vijeku i predstavljalo osnov razvoja Visokog i na prostoru izvan Sebilja i poznate visočke čaršije sa brojnim zanatlijama koje su koži davale namjensku vrijednost.

                 

Paralelno sa lokaciskim rasporedom tehnologije prerade kože, podizanjem džamija  na poslovnom dijelu, nastajala su područja  kao Perutac, Novo Brdo, Donja Mahala Šadrvan, Jalija, Rosulje kao urbani dijelovi novog naselja gdje se naseljavaju  stanovnici, diferencirano prema zanimanju, ugledu ,položaju, imovnom stanju , vjerskoj pripadnosti, što na određen naćin predstavlja nicanje novog oblika društvene organizovanosti koji je evropom mnogo prije protutnjao,odvojio grad od sela i konačno učinio da kasni feudalizam konačno počne nestajati sa naših prostora.

                 

Govoreći o kožarstvu  treba objasniti da ovdje ne radi o nekoj savremenoj tehnologiji, nego o grupisanju ljudi na slične poslovne i egzistencijalne prilike.Naprotiv, zna se da je prerada kože bila bazirana na  preradu biljnim štavama, ali je bio dostupan tada.Svi koji su imali prilike da ostave pomena  kožarstvu, govorili su da je prerada primitivna , ali veoma kvalitetna. Ovakav oblik prerade je imao svoja ograničenja kako po tehnologiji tako i po vremenu.  Zvanični početak kampanje prerade kože počinjao je u mjesecu  Kasumu – mjesecu oktobru kada je počinjalo klanje stoke ( SUVAT) za rezerve mesa u zimskom periodu.Meso se sušilo, a koža konzervirala, pripremala za duge tehnološke postupke. Ciklus bi trajao sve do Jurjeva (maj mjesec) U tom periodu se dešavala anomalija da je cijena koze dostizala cijenu pečenog ili sušenog mesa.Mesna pijaca je dugo vremena bila ulicom od Sebilja pa do Kraljevca.Pazarnim danom je bilo više muha na Sebilju nego običnim danima. Kažu da se jelo, a nije bolovalo. Ljetni period je bio tehnološki period jer bi koža išla u krečlike i stajala u HARČU, dok bi druga ,krečno obrađena išla na daljnju obradu, finalnu obradu koja nije mnnogo zahtijevala prisustvo čovjeka. E da se ljudi ne zaborave i ulijene tabaci bi krenuli u poljoprivredu.Nije bilo Visočke porodice koja nije imala zemlju koja ju je prehranjivala.Istovremeno bi mnogi tabaci postajali sarači.Imali su radnje gdje su izrađivali brojne predmete od kože.

 

Ovdje se pojavljuju tri vrlo interesantne stvari. Prvo- veliki obim prerađivanja kože u jednom organizovanom manufakturnom obliku organizovanja, Drugo- što je presudnije, da je veliki broj saraća i drugih zanatlija prerađivao kožu  i izrađivao veoma veliki broj vrijednih i traženih proizvoda. Treće- formiranje berze rada, odnosno takve organizacije u kojoj su zanatlije ostajale zanatlije koliko god su vremenski mogle, a njihov nedostatak na poljima nadoknađivali su nadničari koji su umjesto njih obrađivali polja, usput sebi zarađujući za život.Veoma malo primjetljivo, ali i veoma bitna diferencijacija stanovništva koja je pratila i nove ekonomske odnose.

 

Nabrojani novi  elementi društvenih i ekonomskih prilika su podsticali prodaju, razmjenu, organizovanje Pazarišta u kom se pojavi jedna bitnija struktura pored radnika, zanatlije krenu u ekspanziju poslije dubrovačkih trgovaca, autohtoni , prvo visočki a onda Bosanskohercegovački trgovac.

Predpostavlja se na osnovu uporednih pokazatelja , da je u Visokom između XVII i XVIII vijeka bilo preko 500 porodica koje su se bavile tabačkim, saračkim, opančarskim, ćebađiskim  zanatima.

Postoje pisani podaci koliko je koža prerađivano po vrstama, koliko se ćebadi , kostrijeti i opanaka proizvodilio.Količine su bile velike i prerastale su potrebe lokalnog tržišta.

 

I savkom onda bude milo kad pročita podatke da se određen a količina viška proizvoda izvozila u Trst, Budim Peštu, uz koju se polako u Visoko uvlačila interkontinentalna trgovina kožom iz Južne Amerike i Australije.

U takvoj situaciji bi bilo logično tražiti jedan novi oblik organizovanosti, što je samo po sebi došlo i danas mnoge iznenađuje jer misle da su samo Viteks i KTK  imali laboratorije za ispitivanje vune i kože.U Visokom je to davno postojalo, nije imalo zvučna imena,ali je funkcija bila zadovoljena. 

                         

Tabaci, saraći, ćebađije bili su organizovani u svojevrsne cehovske organizacije koje su zahtijevale organizovanje dostatno Evropi.Naravno, tabački ceh je bio najbrojniji i najorganizovaniji, a međusobni odnosi unutar organizacije propisani određenim pravilima koja su se morala poštovati.Danas imamo Sindikat kože i obuće ćije je sjedište u Sarajevu. Cekovska organizacija kožara zvala se „ OÐAK“ sa sjedištem u Visokom.Organizacija je imala svoj statut „PIRNAMA“, a svaki asnaf je imao svoju upravu „ LONÐA“ na čelu sa „ ÆEHAJOM“ – cehmajstorom kao veoma važnom i odgovornom osobom. „USTABAŠA“ je bio stručni organ na šegrtskom ispitu.Šegrtski ispit je imao veće značenje nego današnja matura. „KALFABAŠA je bio jedna vrsta inspektora koji je vodio računa mladićima koji su bili na naukovanju. „JIGIT“ je bio egzekutivni organ, otprilike kao današnji inspektori s tim da su mu ovlaštenja bila daleko veća nego inspaktorima, tako da su se nedostaci otklanjali na licu mjesta i u što kraćem vremenu. „ČARŠIÆEHAJA“ jedna vrsta tržnog i poslovnog inspektora , dok je „ AHIJA“ bio kontrolor  nad kvalitetom i poslovnim ponašanjem tabaka.

 

Sve navedene funkcije su imale strogo definisane ovlasti, a s njima i obaveze koje su u krajnjem slučaju pokazivale veoma visoki stepen organizovanja.A mi danas tražimo ISO standard. Da li je  ikome jasno da je Bosna i Hercegovina bila davno u Evropi? Očito da nije jasno ni Evropi, a ni nama.  Neki esnafi su imali i svoj bajrak, pa je tabački bio u Visokom sa dva tuga, što je značilo da je esnaf bio brojan.Bajrak se čuvao kao velika svetinja, ali je izgorio u velikoj visočkoj jangiji (požaru) 1911.g.Tabački esnaf  kao najbrojniji, ekonomski najjaći, organizaciono evropski orijentisan, stvarao je najveći utjecaj u životu Visokog.Poznati su tabački teferići  „kušanme“koje su se organizovale uz završetak zanata, odnosno davanja testira, potvrde, diplome, završetka zimskog i ljetnog ciklusa , faze, prerade kože, prilikom bogatog „suvata“ ili kad su postojali drugi razlozi. Saraćkaska djelatnost je okupljala drugi po redu broj pripadnika iz koje se kasnije razvio opančarski esnaf, zatim ćebađiski koji je bio treći po snazi.

 

Dolaskom Turaka, islamizacija je dosta brzo osvojila stanovništvo, ali je uvjek ostajao dio stanovništva neislamske vjeroispovijesti kao jedinstven regulator međusobnih odnosa na jednom mjestu i jednom vremenskom trenutku.Mnogi pitopisci koji su nailazili kroz i zalazili u naše krajeve , ćesto su pisali o tome fenomenu izraženom u velikoj tolerantnosti  svih prilika, a da nisu bili svjesni kritične mase koja je od skora gotovo zaboravljena kao prirodni oblik uređenja odnosa.

 

Svi su trebali da žive, svi su trebali da imaju svoje veličine, svi su trebali da imaju isti stepen organizovanosti u okviru jedne sredine, pa su i esnafi bili tako zasnovani da ne zalaze u interese vjerske i ekonomske organizacije.tabački i saraćki esnafi su bili privilegija muslimanskih porodica, ćebađije, ćurčije i abađije su bile privilegija pravoslavnih porodica, dok sue katoličko stanovništvo orjentisalo uglavnom na mutabđijske  esnafe što je odgovaralo broju porodica  i obimu poslova navedenih esnafa.

 

Kroničari su zabilježili da se pazar prelijevao u mnoštvu boja kožnih proizvoda. Uz spominjanje dubrovačke robe.U turskim dokumentima se spominje da je u Visokom izvršena naruđba kože za 40 trempeta (vojna glazba) jer navedene robe u Visokom ima u izobilju. Zanatstvo je morala pratiti trgovina. Eto znamo koliko je dučana podignuto samo jedne prilike.Znamo da ih  moralo biti više.Znamo da su Austriski građani i trgovci imali sva prava kao i domaći trgovci.Znamo da je postojao dobar dio robnih viškova, znamo da se asortiman roba koje su se izvozile iz srednjovjekovne bosne dosta promjenio.Nije se više jedino izvozilo srebro, vosak, sirova krzna.Sve je to zamjenjeno robama proizvedenim u Visokom ili bližoj okolini.Znamo da nam je Makarska i Dubrovnik sa dubrovačkim zaleđem ostalo veliko tržište, znamo da smo iz Dalmacije i Hercegovine do unazad  tridesetak godina imali trgovce poljoprivrednim proizvodima koji su prodavali u Visokom svoje proizvode, u jesen išli u berbu kokuruza i naturalno zarađivali za život.Otuda neka povezanost koju Bosanci imaju sa Dalmacijom, dubrovačkom zagorom i Makarskim primorjem.Teško je iskorijeniti te veze iako ima pokušaja da se i to konačno jednom okonča.

 

Eto na kraju recimo da je Visoko davno, davno bilo na tržištu Amerike i Australije. Danas  tradicija ostaje u kučnim radionicama.Vuna je nestala iz Visokog. Kožna konfekcija se zatvorila među četiri zida.Prevent je donesen nekim novim vjetrovima , još leluja i nikako da čvrsto utemelji svoju novu tehnologiju.

 

Koliko nam je znano kožarstvo treći puta treba da krene iz početka.

A hoće li , vidjećemo?